මෙට්ෆෝමින් (Metformin)

Overview (හැඳින්වීම)

මෙට්ෆෝමින් (Metformin) යනු දෙවන වර්ගයේ දියවැඩියාව (Type 2 diabetes mellitus) පාලනය කිරීම සඳහා බහුලවම නිර්දේශ කරනු ලබන ඖෂධයකි. එය රුධිරයේ ඇති සීනි මට්ටම අඩු කිරීමට උපකාරී වන අතර, දෙවන වර්ගයේ දියවැඩියා රෝගීන්ට ලබාදෙන මුල් පෙළේ ප්‍රධානතම ඖෂධය වේ. මෙම ඖෂධය තනිවම හෝ ඉන්සියුලින් ඇතුළු අනෙකුත් දියවැඩියා ඖෂධ සමඟ ඒකාබද්ධව ලබා දිය හැකිය. මෙට්ෆෝමින් භාවිතය නිසා සාමාන්‍යයෙන් ශරීරයේ බර වැඩි නොවන අතර, මෙය තනිවම ලබාගන්නා විට රුධිරයේ සීනි මට්ටම පමණට වඩා අඩුවීමේ (Hypoglycemia) අවදානමද ඉතා අඩුය.

Drug Class (ඖෂධ කාණ්ඩය)

කාණ්ඩය: Biguanide antidiabetic agent (බිගුවානයිඩ් කාණ්ඩයේ දියවැඩියා නාශක ඖෂධයකි)
ලබාගත හැකි ආකාර: පෙති (Tablets), දිගු වේලාවක් පුරා ක්‍රියාකාරී වන පෙති (Extended-release – XR tablets) සහ දියර ඖෂධ (Oral solution)

Indications (භාවිතා කරනු ලබන අවස්ථා)

මෙට්ෆෝමින් පහත සඳහන් අවස්ථාවන් සඳහා භාවිතා කරනු ලබයි:

දෙවන වර්ගයේ දියවැඩියා රෝගය (Type 2 diabetes mellitus) පාලනය කිරීමට.
සෞඛ්‍ය සම්පන්න ආහාර රටාවන් සහ නිසි ව්‍යායාම සමඟින් රුධිරයේ සීනි මට්ටම මනාව පාලනය කිරීමට.
දියවැඩියාව නිසා ඇතිවිය හැකි වෙනත් සංකූලතා අවම කිරීමට.
සමහර අවස්ථාවලදී, පූර්ව දියවැඩියා (Prediabetes) තත්ත්වයේ පසුවන්නන් හට දෙවන වර්ගයේ දියවැඩියාව වැළඳීම ප්‍රමාද කිරීම සඳහා.
ඩිම්බකෝෂ ආශ්‍රිත රෝගී තත්ත්වයක් වන PCOS (Polycystic ovary syndrome) හිදී ඉන්සියුලින් ප්‍රතිරෝධීතාවය (Insulin resistance) අවම කිරීම සඳහා (අනුමත ලේබලයෙන් බැහැර භාවිතයකි – Off-label use).

How It Works (ක්‍රියා කරන ආකාරය)

මෙට්ෆෝමින් මගින් රුධිරයේ සීනි මට්ටම අඩු කරනු ලබන්නේ පහත ආකාර වලිනි:

අක්මාව මගින් අලුතින් ග්ලූකෝස් (සීනි) නිපදවන ප්‍රමාණය අඩු කිරීමෙන්.
ඉන්සියුලින් හෝර්මෝනයට ශරීරය දක්වන සංවේදීතාවය ඉහළ නැංවීමෙන්.
කුඩා බඩවැල් මගින් ග්ලූකෝස් අවශෝෂණය කරගන්නා ප්‍රමාණය අඩු කිරීමෙන්.

සටහන: අනෙකුත් සමහර දියවැඩියා ඖෂධ මෙන් නොව, මෙට්ෆෝමින් මගින් අග්න්‍යාශයෙන් (Pancreas) වැඩිපුර ඉන්සියුලින් ශ්‍රාවය කිරීමක් සිදු නොකරයි.

Common Side Effects (සාමාන්‍ය අතුරු ආබාධ)

බොහෝ විට දැකිය හැකි සාමාන්‍ය අතුරු ආබාධ පහත පරිදි වේ:

ඔක්කාරය
අතීසාරය (බඩ බුරුල් කර යෑම)
බඩේ කැක්කුම හෝ අපහසුතාවය
කෑම අරුචිය (බඩගිනි නොදැනීම)
කටට ලෝහමය රසක් දැනීම (Metallic taste)
බඩ පිපුම

මෙම අතුරු ආබාධ සාමාන්‍යයෙන් දින කිහිපයකින් හෝ සති කිහිපයකින් මග හැරී යයි. ඖෂධය ආහාර වේලක් සමඟ ගැනීමෙන් හෝ Extended-release (XR) වර්ගයේ පෙති භාවිතා කිරීමෙන් මෙවැනි ආමාශයික අපහසුතා අවම කරගත හැක.

Serious Side Effects (බරපතල අතුරු ආබාධ)

කලාතුරකින් ඇතිවිය හැකි බරපතල අතුරු ආබාධ පහත පරිදි වේ:

Lactic acidosis: ලැක්ටික් ඇසිඩෝසිස් (රුධිරයේ ලැක්ටික් අම්ලය අධික වීම නිසා ඇතිවන ජීවිතයට පවා තර්ජනයක් විය හැකි කලාතුරකින් සිදුවන තත්ත්වයකි).
දීර්ඝකාලීන භාවිතය නිසා ශරීරයේ විටමින් B12 ඌනතාවයක් ඇතිවීම.
දරුණු අසාත්මිකතා (Allergic reactions).

පහත රෝග ලක්ෂණ මතු වුවහොත් වහාම වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා යොමුවන්න:

අධික තෙහෙට්ටුව හෝ පණ නැති ස්වභාවය
හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව
දරුණු බඩේ කැක්කුම
නොනවත්වා පවතින වමනය
අධික ලෙස නිදිමත ගතිය
ශරීරයට අසාමාන්‍ය ලෙස සීතලක් දැනීම

Contraindications (භාවිතා නොකළ යුතු අවස්ථා)

පහත සඳහන් තත්ත්වයන් සහිත පුද්ගලයන් මෙට්ෆෝමින් ඖෂධය භාවිතා නොකළ යුතුය:

දරුණු වකුගඩු රෝග ලක්ෂණ ඇති අය.
මෙට්ෆෝමින් ඖෂධයට හෝ එහි අඩංගු කිසියම් ද්‍රව්‍යයකට මීට පෙර අසාත්මිකතා (Allergy) පෙන්වා ඇති අය.
දියවැඩියාව නිසා ඇතිවන සංකූලතාවයක් වන Diabetic ketoacidosis ඇතුළු උග්‍ර පරිවෘත්තීය ඇසිඩෝසිස් (Acute metabolic acidosis) තත්ත්වයන් ඇති විට.

විශේෂ සටහන: වකුගඩු ක්‍රියාකාරීත්වය දුර්වල රෝගීන්, අයඩින් අඩංගු එක්ස්-රේ ඩයි (Iodinated contrast dye) යොදා සිදුකරන වෛද්‍ය පරීක්ෂණ වලට භාජනය වීමට පෙර සහ පසු, මෙම ඖෂධය ගැනීම තාවකාලිකව නතර කිරීමට සිදුවිය හැක.

Patient Information (රෝගීන් සඳහා උපදෙස්)

මෙට්ෆෝමින් ඖෂධය නිරන්තරයෙන්ම වෛද්‍යවරයා නියම කළ පරිදිම ලබාගන්න.
ආමාශයික අපහසුතා මගහැරවා ගැනීම සඳහා ඖෂධය ආහාර වේලක් සමඟම ලබාගන්න.
Extended-release (XR) වර්ගයේ පෙති සම්පූර්ණයෙන්ම ගිල දැමිය යුතුය; ඒවා කුඩු කිරීමෙන් හෝ හැපීමෙන් වළකින්න.

ඖෂධ ලබාගන්නා අතරතුරදීම සෞඛ්‍ය සම්පන්න ආහාර රටාව සහ ව්‍යායාම දිගටම කරගෙන යන්න.
වෛද්‍ය උපදෙස් පරිදි ඔබේ රුධිරයේ සීනි මට්ටම නියමිත පරිදි පරික්ෂා කරන්න.
ඔබට නියමිත මාත්‍රාවක් ගැනීමට අමතක වුවහොත්, මතක් වූ වහාම එය ලබාගන්න. නමුත් ඊළඟ මාත්‍රාව සඳහා කාලය ආසන්න වී ඇත්නම්, අමතක වූ මාත්‍රාව හැරදමා සාමාන්‍ය පරිදි ඊළඟ මාත්‍රාව ගන්න. කිසිවිටෙකත් එකවර මාත්‍රා දෙකක් ලබා නොගන්න.
අධික ලෙස මත්පැන් පානය කිරීමෙන් වළකින්න, මන්ද එය Lactic acidosis තත්ත්වය ඇතිවීමේ අවදානම ඉහළ නංවයි.

Special Concerns (විශේෂයෙන් සැලකිලිමත් විය යුතු කරුණු)

වකුගඩු ක්‍රියාකාරීත්වය: ඖෂධය ආරම්භ කිරීමට පෙර වකුගඩු ක්‍රියාකාරීත්වය පරීක්ෂා කළ යුතු අතර, ඉන් පසුවද වරින් වර එය නිරීක්ෂණය කළ යුතුය.
විටමින් B12 පරීක්ෂාව: දීර්ඝ කාලීනව මෙම ඖෂධය භාවිතා කරන රෝගීන්ගේ විටමින් B12 මට්ටම වරින් වර පරීක්ෂා කිරීම අවශ්‍ය විය හැකිය.
ගර්භණීභාවය සහ මව්කිරි දීම: ඔබ ගැබ්ගෙන ඇත්නම්, ගැබ් ගැනීමට බලාපොරොත්තු වන්නේ නම් හෝ මව්කිරි දෙන්නේ නම් ඒ පිළිබඳව වෛද්‍යවරයා දැනුවත් කරන්න.
නිර්ජලනය සහ ආසාදන: ඔබට අධික ලෙස වමනය, පාචනය, ශරීරයෙන් දියර වර්ග ඉවත් වීම (Dehydration) හෝ දරුණු ආසාදනයක් වැළඳී ඇත්නම් වෛද්‍යවරයාට දන්වන්න. එවැනි අවස්ථාවලදී මෙට්ෆෝමින් භාවිතය තාවකාලිකව නතර කිරීමට සිදුවිය හැක.
ශල්‍යකර්ම: කිසියම් ශල්‍යකර්මයකට භාජනය වීමට පෙර හෝ බරපතල අසනීප තත්ත්වයකදී වෛද්‍යවරයාගේ උපදෙස් මත මෙම ඖෂධය තාවකාලිකව නැවැත්වීමට සිදු විය හැක.