කෘතිම ලේ ලෝකයේ ලේ හිඟයට තිත තබයිද?

රෝහල්වල කිසිම විටක ලේ හිඟ නොවන, රෝගියාගේ ලේ වර්ගය (Blood Group) හඳුනාගන්නා තෙක් හදිසි වෛද්‍යවරුන්ට බලා සිටීමට සිදු නොවන, සහ ස්වාභාවික ව්‍යසන සිදුවූ ස්ථානවල, සටන් බිම්වල හෝ දුරස්ථ ගම්මානවල පවා මිනිත්තු කිහිපයක් ඇතුළත ජීවිත ගලවා ගන්නා ලේ දීමක් (Transfusion) ආරම්භ කළ හැකි ලෝකයක් ගැන මොහොතකට සිතන්න.

මේ සිහිනය දැන් තවදුරටත් විද්‍යා ප්‍රබන්ධයක් නොවේ.

ජපානයේ පර්යේෂකයන් කණ්ඩායමක් විසින් ඕනෑම අයෙකුට ගැළපෙන, හදිසි වෛද්‍ය විද්‍යාව උඩුයටිකුරු කළ හැකි සහ ලොව පුරා මිලියන සංඛ්‍යාත ජීවිත බේරාගත හැකි සුවිශේෂී “විශ්වීය කෘතිම ලේ” (Universal Artificial Blood) වර්ගයක් නිපදවමින් සිටී. මේ වන විටත් මෙහි මානව සායනික පරීක්ෂණ (Human Clinical Trials) සිදුවෙමින් පවතින අතර, විශේෂඥයන් විශ්වාස කරන්නේ මෙය මේ දශකයේ බිහිවන වැදගත්ම වෛද්‍ය නවෝත්පාදනයක් වනු ඇති බවයි.

ලෝකයට කෘතිම ලේ මෙතරම් අවශ්‍ය ඇයි?

සෑම දිනකම පහත සඳහන් තත්ත්වයන් නිසා දහස් ගණනක් රෝගීන්ට ලේ දීමට සිදු වේ:

දරුණු මාර්ග අනතුරු
දරු ප්‍රසූතියේදී සිදුවන අධික ලේ වහනය
හදිසි සැත්කම්
පිළිකා ප්‍රතිකාර
තැලසීමියාව සහ සිකල් සෙල් (Sickle Cell) වැනි රුධිර රෝග
ස්වාභාවික ව්‍යසන සහ යුද ගැටුම්

සෑම වසරකම මිලියන ගණනක් ලේ දන්දීම් සිදු වුවද, ලේ හිඟය තවමත් ගෝලීය සෞඛ්‍ය ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රධාන අභියෝගයකි. ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයට (WHO) අනුව, ලොව පුරා රුධිර සැපයුම සමතුලිතව බෙදී නොයන බැවින් අඩු සහ මධ්‍යම ආදායම් ලබන රටවල් රැසක් මේ නිසා දැඩි දුෂ්කරතාවලට මුහුණ දෙයි. එමෙන්ම සාමාන්‍ය ලේ කල් තබාගත හැක්කේ කෙටි කාලයක් පමණක් වන අතර ඒ සඳහා දැඩි ශීතකරණ පහසුකම්ද අවශ්‍ය වේ.

දශක ගණනාවක උත්සාහයක ප්‍රතිඵලයක් වූ ජපන් නිපැයුම

මෙම පර්යේෂණයේ පෙරමුණ ගෙන ක්‍රියා කරන්නේ නාරා වෛද්‍ය විශ්වවිද්‍යාලයේ (Nara Medical University) මහාචාර්ය හිරෝමි සකායි (Professor Hiromi Sakai) ඇතුළු පර්යේෂක කණ්ඩායමයි.

මුල සිටම අලුතින්ම ලේ නිපදවීමට උත්සාහ කරනවා වෙනුවට, මේ පර්යේෂකයන් ඉතා බුද්ධිමත් ක්‍රමවේදයක් භාවිත කළහ. ඔවුන් කළේ කල් ඉකුත් වීම නිසා ඉවත දැමීමට නියමිතව තිබූ දන් දුන් රුධිරයෙන් ඔක්සිජන් රැගෙන යන ප්‍රෝටීනය වන “හෙමොග්ලොබින්” (Hemoglobin) වෙන් කර ගැනීමයි. පසුව, මෙම පිරිසිදු කරන ලද හෙමොග්ලොබින්, ඉතා කුඩා ආරක්ෂිත මේද පටල (Lipid Membranes) තුළ තැන්පත් කර “හෙමොග්ලොබින් වෙසිකල්” (Hemoglobin Vesicles – HbVs) නමැති අන්වීක්ෂීය අංශු සාදා ගත්හ.

මෙම කෘතිම අංශු ශරීරය පුරා ඔක්සිජන් ප්‍රවාහනය කරමින් රතු රුධිර සෛල වැනිම කාර්යයක් ඉටු කරයි. නමුත්, සාමාන්‍යයෙන් දන් දුන් ලේ වර්ගයක් තවත් කෙනෙකුට ගැළපේද නැද්ද යන්න තීරණය කරන “රුධිර ගණ ප්‍රතිදේහජනක” (Blood-Group Antigens) මෙහි අඩංගු නොවේ.

මෙයට “විශ්වීය ලේ” (Universal Blood) යැයි කියන්නේ ඇයි?

සාමාන්‍ය රුධිර පාරවිලයනයකදී (Blood Transfusion) ABO සහ Rh රුධිර කාණ්ඩ නිවැරදිව ගැළපීම අනිවාර්ය වේ. නොගැළපෙන ලේ ශරීරගත කිරීමෙන් ජීවිතයට පවා තර්ජනයක් විය හැකි දරුණු ප්‍රතිශක්තිකරණ ප්‍රතික්‍රියා ඇති විය හැක.

නමුත් ජපානයේ මෙම කෘතිම ලේවල ඇති හෙමොග්ලොබින් අංශු මතුපිට කිසිදු ලේ වර්ගයක සලකුණක් නොමැති බැවින් එම ගැටලුව මඟහැරී යයි. මෙහි තේරුම නම්:

ලේ වර්ග ගැළපීම අවශ්‍ය නොවේ
ලේ ගැළපෙනවාදැයි පරීක්ෂණ කරන තෙක් බලා සිටීමට අවශ්‍ය නැත
හදිසි ප්‍රතිකාර ඉතා වේගයෙන් කළ හැක
ලේ වර්ගය කුමක් වුවත් ඕනෑම රෝගියෙකුට භාවිත කළ හැක

අධික ලෙස ලේ වහනය වන රෝගියෙකුට සෑම මිනිත්තුවක්ම වටියි. මේ නිසා ලේ වර්ග සෙවීමේ ප්‍රහේලිකාව නැති වීමෙන් රෝගීන්ගේ ජීවිත බේරීමේ සම්භාවිතාව බෙහෙවින් වැඩි වේ.

අද පවතින ඕනෑම ලේ වර්ගයකට වඩා වැඩි කල් තබා ගැනීමේ හැකියාව

දන් දෙන ලේ සතු ලොකුම සීමාව වන්නේ එය ගබඩා කර තබා ගත හැකි කාලයයි. සාමාන්‍ය රතු රුධිර සෛල ශීතකරණවල තැබිය යුතු අතර සාමාන්‍යයෙන් දින 42කින් පමණ කල් ඉකුත් වේ.

නමුත් ජපානයේ නිපදවූ කෘතිම ලේ සතු ස්ථාවරත්වය විශ්මයජනකය:

කාමර උෂ්ණත්වයේදී වසර 2ක් දක්වා තබා ගත හැක
ශීතකරණ තුළ වසර 5ක් දක්වා තබා ගත හැක

මෙතරම් දීර්ඝ කාලයක් තබා ගත හැකි නිසා, ස්වාභාවික ආපදා, වසංගත සහ මානුෂීය අර්බුද සඳහා විශාල ලේ තොග කලින්ම සූදානම් කර තබා ගැනීමට රෝහල්වලට සහ රජයන්ට හැකි වේ.

මෙම තාක්ෂණයෙන් වැඩිම සේවයක් සැලසෙන්නේ කොතැනටද?

මෙය ආරක්ෂිත සහ සාර්ථක බව තහවුරු වුවහොත්, මෙම විශ්වීය කෘතිම ලේ විශේෂයෙන්ම වැදගත් වනු ඇත්තේ:

ගිලන් රථ (Ambulances) සහ හදිසි ගුවන් වෛද්‍ය සේවාවලට
හමුදා වෛද්‍ය කඳවුරුවලට
විද්‍යාගාර පහසුකම් අඩු ග්‍රාමීය රෝහල්වලට
භූමිකම්පා, ගංවතුර සහ සුනාමි ආපදා සහන සේවාවලට
අභ්‍යවකාශ ගවේෂණ සහ ඈත දුර බැහැර යන සංචාරක කණ්ඩායම්වලට

ලේ වර්ග කිහිපයක් රැගෙන යනවා වෙනුවට, හදිසි අනතුරු අංශවලට ක්ෂණිකව භාවිත කළ හැකි මේ එකම “විශ්වීය” ලේ වර්ගය පමණක් ළඟ තබා ගත හැක.

මානව සායනික පරීක්ෂණ දැනටමත් ක්‍රියාත්මකයි

වසර ගණනාවක විද්‍යාගාර සහ සත්ව පරීක්ෂණවලින් පසුව, ජපන් විද්‍යාඥයන් දැන් මිනිසුන් යොදාගෙන කරන සායනික පරීක්ෂණ (Human Clinical Trials) අරඹා ඇත. එහි නවතම අදියරේදී, නිරෝගී ස්වේච්ඡා සේවකයන්ට මෙම කෘතිම ලේ මිලිලීටර 100-400ත් අතර ප්‍රමාණයක් ලබා දී එහි ආරක්ෂිතභාවය සහ එය මිනිස් සිරුර තුළ හැසිරෙන ආකාරය නිරීක්ෂණය කෙරිණි.

පෙර පර්යේෂණවලදී සමහර අයට උණ හෝ පලු දැමීම වැනි සුළු සහ තාවකාලික අතුරු ආබාධ පමණක් මතු වී තිබුණි. විශාල පරිමාණයේ පරීක්ෂණ ඇරඹීමට පෙර අවශ්‍ය දත්ත රැස් කිරීමට විද්‍යාඥයන් දැන් කටයුතු කරමින් සිටී.

මෙය දැන්ම රෝහල්වල භාවිත කළ හැකිද?

තවම නැත. ප්‍රතිඵල බලාපොරොත්තු සහගත වුවත්, මෙම කෘතිම ලේ සාමාන්‍ය වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර සඳහා තවමත් අනුමත වී නොමැත. විද්‍යාඥයන් විසින් තවදුරටත් මේවා ඔප්පු කළ යුතුව ඇත:

දීර්ඝකාලීන ආරක්ෂාව
අධික ලෙස ලේ වහනය වූ රෝගීන් සඳහා මෙහි ඇති සාර්ථකත්වය
නිවැරදි මාත්‍රාවන් (Dosing)
විශාල වශයෙන් නිෂ්පාදනය කිරීමේ හැකියාව සහ නිල වෛද්‍ය අනුමැතිය

ඉදිරි පරීක්ෂණ සාර්ථක වුවහොත්, 2030 වසර පමණ වන විට මෙය ප්‍රායෝගික වෛද්‍ය භාවිතයට ගත හැකි වනු ඇතැයි පර්යේෂණ කණ්ඩායම බලාපොරොත්තු වේ.

රුධිර පාරවිලනයේ අනාගතය

කෘතිම ලේ නිපදවීම දශක ගණනාවක සිට විද්‍යාඥයන්ගේ සිහිනයක් වූ අතර, මීට පෙර කළ උත්සාහයන් බොහොමයක් අසාර්ථක වූයේ ආරක්ෂාව පිළිබඳ ගැටලු සහ ඔක්සිජන් ප්‍රවාහනය නිසි ලෙස සිදු නොවීම හේතුවෙනි. නමුත් ජපානයේ මෙම හෙමොග්ලොබින් වෙසිකල් තාක්ෂණය දැනට ලෝකයේ ඇති අතිශය දියුණු සහ සාර්ථකම ක්‍රමවේදයකි.

මෙය සාර්ථක වුවද, ඉන් අදහස් කරන්නේ සාමාන්‍යයෙන් මිනිසුන් දන් දෙන ලේ සම්පූර්ණයෙන්ම නැති වී යන බව නොවේ. ඒ වෙනුවට, පවතින රුධිර බැංකුවලට මෙය කදිම සහයෝගයක් වනු ඇත. එනම්, දන් දුන් ලේ සොයා ගැනීමට නොමැති අවස්ථාවලදී හෝ කාලය ඉතා සීමිත අවස්ථාවලදී ක්ෂණිකව ඔක්සිජන් සපයන සුවිශේෂී මෙවලමක් ලෙස මෙය භාවිත කළ හැක.

හදිසි වෛද්‍ය විද්‍යාව, අනතුරු සේවා සහ ගෝලීය සෞඛ්‍ය ක්ෂේත්‍රය වෙනුවෙන් මෙම නව නිපැයුම රුධිර පාරවිලන වෛද්‍ය විද්‍යාවේ නව යුගයක ආරම්භය සනිටුහන් කරනු ඇත.

මූලාශ්‍ර (Sources)

Laws J. Artificial Blood That Could Work for All Blood Types in Trials. Newsweek. June 2, 2025.
Sakai K, Asada K, Watanabe Y, et al. Haemoglobin vesicles as artificial red blood cells developed for use as a transfusion alternative: an open-label, single-centre phase Ib study protocol in Japan. BMJ Open. 2026.
Sakai H, et al. Hemoglobin-vehicle, a cellular artificial oxygen carrier that fulfils the physiological roles of the red blood cell structure. Artificial Organs.
Tokyo Weekender. Japanese Scientists Develop Artificial Blood Compatible With All Blood Types. June 2025.

වගකීම් ප්‍රකාශය (Disclaimer): මෙම ලිපිය අධ්‍යාපනික සහ තොරතුරු දැනගැනීමේ අරමුණින් පමණක් සකස් කරන ලද්දකි. මෙහි විස්තර කර ඇති විශ්වීය කෘතිම ලේ (Universal Artificial Blood) තවමත් සායනික පරීක්ෂණ මට්ටමේ පවතින අතර සාමාන්‍ය වෛද්‍ය භාවිතය සඳහා තවමත් අනුමත වී නොමැත. අලුත් සාක්ෂි සහ පරීක්ෂණ ප්‍රතිඵල ලැබීමත් සමඟ සායනික භාවිතයන් සහ නීතිමය අනුමැතීන් වෙනස් විය හැක.