විශාදය (Depression)

හැඳින්වීම (Overview)

විශාදය යනු පුද්ගලයෙකුට දැනෙන, සිතන සහ හැසිරෙන ආකාරයට බලපාන පොදු බරපතල මානසික සෞඛ්‍ය තත්ත්වයකි. එය දින කිහිපයක් පවතින දුකක් දැනීමට වඩා වැඩි යමකි. විශාදය නිසා රැකියාව, පාසල් කටයුතු, සබඳතා, නින්ද, ආහාර රුචිය සහ දෛනික ජීවිතයට බාධා ඇති විය හැක. නිසි ප්‍රතිකාර සහ සහය ලබා දීමෙන් විශාදයෙන් පෙළෙන බහුතරයකට සුවය ලබා නිරෝගී, ඵලදායී ජීවිතයක් ගත කළ හැකිය.

විශාදය ඕනෑම වයසක, ස්ත්‍රී පුරුෂ භාවයක හෝ පසුබිමක සිටින පුද්ගලයන්ට බලපෑ හැකිය. එය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය විය හැක, නැතහොත් පීඩාකාරී ජීවන සිදුවීමකින් පසුව ආරම්භ විය හැක. සමහර පුද්ගලයන් විශාදය අත්දකින්නේ එක් වරක් පමණක් වන අතර, තවත් සමහරුන්ට ජීවිත කාලය පුරාම එය නැවත නැවතත් ඇති විය හැක.

රෝග ලක්ෂණ (Symptoms and Signs)

විශාදයේ රෝග ලක්ෂණ සාමාන්‍යයෙන් අවම වශයෙන් සති දෙකක්වත් පවතින අතර ඒවාට පහත සඳහන් දෑ ඇතුළත් විය හැකිය:

• දිගින් දිගටම පවතින දුක, හිස් බව හෝ අඩු මනෝභාවය
• කලින් ප්‍රිය කළ ක්‍රියාකාරකම් කෙරෙහි තිබූ උනන්දුව හෝ සතුට නැති වී යාම
• බලාපොරොත්තු රහිත බව, පලක් නැති බව හෝ වරදකාරි හැඟීමක් දැනීම
• තෙහෙට්ටුව හෝ ශක්තිය අඩු බවක් දැනීම
• අවධානය යොමු කිරීමේ, මතක තබා ගැනීමේ හෝ තීරණ ගැනීමේ අපහසුව
• ආහාර රුචිය හෝ බරෙහි වෙනස්වීම් (වැඩිවීම හෝ අඩුවීම)
• අධික ලෙස නින්ද යාම හෝ නින්ද යාමේ අපහසුව
• වඩාත් සෙමින් චලනය වීම හෝ කථා කිරීම, නැතහොත් නොසන්සුන් බවක් දැනීම
• කෝපාවිෂ්ඨ බව, විශේෂයෙන් ළමයින් සහ නව යොවුන් වියේ පසුවන්නන් තුළ
• සමාජීය ක්‍රියාකාරකම් කෙරෙහි ඇති උනන්දුව නැති වීම
• පැහැදිලි කළ නොහැකි ශාරීරික රෝග ලක්ෂණ (හිසරදය, ඇඟපතේ වේදනාව හෝ ආහාර ජීර්ණ ගැටලු වැනි)
• මරණය, ස්වයං හානි හෝ සියදිවි නසාගැනීම් පිළිබඳ සිතුවිලි

රෝග ලක්ෂණ පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස් වන අතර මෘදු මට්ටමේ සිට දරුණු මට්ටම දක්වා විය හැකිය.

අවදානම් සාධක සහ හේතු (Risk Factors and Causes)

විශාදය ඇති වන්නේ ජීව විද්‍යාත්මක, මනෝවිද්‍යාත්මක සහ පාරිසරික සාධකවල එකතුවකිනි.

පොදු අවදානම් සාධක අතරට පහත සඳහන් දෑ ඇතුළත් වේ:

• විශාදය හෝ වෙනත් මානසික රෝග පිළිබඳ පවුල් ඉතිහාසය
• වියෝව, දික්කසාදය, රැකියා විරහිතභාවය හෝ මූල්‍ය දුෂ්කරතා වැනි පීඩාකාරී ජීවන සිදුවීම්
• දියවැඩියාව, හෘද රෝග, ආඝාතය (stroke), පිළිකා හෝ නිදන්ගත වේදනාව වැනි දිගුකාලීන වෛද්‍ය තත්ත්වයන්
• ගර්භණී සමයේදී, දරු ප්‍රසූතියෙන් පසුව හෝ ආර්තවහරණය (menopause) කාලයේදී සිදුවන හෝමෝන වෙනස්කම්
• සමහර ඖෂධ වර්ග
• මත්පැන් හෝ මත්ද්‍රව්‍ය අනිසි භාවිතය
• ළමා කාලයේ අත්විඳි කම්පන සහගත සිදුවීම් හෝ අපයෝජන
• සමාජයෙන් හුදෙකලා වීම හෝ අන් අයගේ සහයෝගය නොමැතිකම

ප්‍රතිකාර (Treatment)

විශාදය සුව කළ හැකි තත්ත්වයකි. ප්‍රතිකාර රඳා පවතින්නේ රෝග ලක්ෂණවල බරපතලකම සහ පුද්ගල අවශ්‍යතා මතය.

ජීවන රටාව සහ ස්වයං රැකවරණය (Lifestyle and Self-care)

• නිතිපතා ව්‍යායාම මගින් ශාරීරිකව ක්‍රියාශීලීව සිටීම.
• සෞඛ්‍ය සම්පන්න ආහාර වේලක් පවත්වා ගැනීම.
• ප්‍රමාණවත් නින්දක් ලබා ගැනීම.
• මත්පැන් සහ වෙනත් මත්ද්‍රව්‍යවලින් වැළකී සිටීම.
• උපකාරශීලී පවුලේ අය සහ මිතුරන් සමඟ සම්බන්ධතා පවත්වා ගැනීම.
• සිහිකල්පනාවෙන් පසුවීම (mindfulness) හෝ ලිහිල් කිරීමේ ව්‍යායාම (relaxation exercises) වැනි ආතතිය කළමනාකරණය කිරීමේ ක්‍රම පුහුණු කිරීම.

මනෝවිද්‍යාත්මක ප්‍රතිකාර (Psychological Therapy)

කතාබස් කිරීම මගින් සිදුකරන ප්‍රතිකාර (Talking therapies) ඉතා ඵලදායී වන අතර ඒවාට පහත සඳහන් දෑ ඇතුළත් වේ:

• ප්‍රජානන චර්යාත්මක ප්‍රතිකාරය (Cognitive Behavioural Therapy – CBT)
• පුද්ගලාන්තර ප්‍රතිකාරය (Interpersonal Therapy – IPT)
• ගැටලු විසඳීමේ ප්‍රතිකාරය (Problem-solving therapy)
• උපදෙස් දීම (Counselling)

ඖෂධීය ප්‍රතිකාර (Medications)

වෛද්‍යවරුන් විසින් පහත සඳහන් දෑ වැනි විශාද නාශක ඖෂධ (antidepressants) නියම කළ හැක:

• Selective Serotonin Reuptake Inhibitors (SSRIs)
• Serotonin-Norepinephrine Reuptake Inhibitors (SNRIs)
• රෝගියාගේ තත්ත්වය මත පදනම් වූ වෙනත් විශාද නාශක ඖෂධ

විශාද නාශක ඖෂධවලින් සැලකිය යුතු සහනයක් ලැබීමට සාමාන්‍යයෙන් සති 2-6ක් ගත වේ. ඒවා ආරම්භ කිරීම, මාත්‍රාව වෙනස් කිරීම හෝ නතර කිරීම සිදු කළ යුත්තේ වෛද්‍ය අධීක්ෂණය යටතේ පමණි.

වෙනත් ප්‍රතිකාර (Other Treatments)

ඖෂධ හෝ මනෝවිද්‍යාත්මක ප්‍රතිකාර මගින් සුව නොවන දරුණු විශාදය සඳහා පහත සඳහන් ප්‍රතිකාර ක්‍රම භාවිත කළ හැක:

• විද්‍යුත් කම්පන ප්‍රතිකාරය (Electroconvulsive Therapy – ECT)
• නැවත නැවත සිදුකරන ට්‍රාන්ස්ක්‍රේනියල් චුම්බක උත්තේජනය (Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation – rTMS)
• තෝරාගත් රෝගීන් සඳහා කෙටමින් (Ketamine) හෝ එස්කෙටමින් (esketamine) ප්‍රතිකාරය

කල්තියා හඳුනා ගැනීම සහ ප්‍රතිකාර කිරීම සුවය ලැබීම වේගවත් කරන අතර සංකූලතා ඇතිවීමේ අවදානම අඩු කරයි

මූලාශ්‍ර (References)

• MedlinePlus. Depression. https://medlineplus.gov/depression.html
• Mayo Clinic. Depression (major depressive disorder). https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/depression
• World Health Organization (WHO). Depression. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression
• National Institute of Mental Health (NIMH). Depression. https://www.nimh.nih.gov/health/topics/depression
• American Psychiatric Association. Clinical Practice Guideline for the Treatment of Depression.
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Depression in adults: treatment and management. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222

---

වගකීම් ප්‍රකාශය (Disclaimer): මෙම ලිපිය සාමාන්‍ය දැනුම සඳහා පමණක් සපයා ඇති අතර එය වෘත්තීය වෛද්‍ය උපදෙස්, රෝග විනිශ්චය හෝ ප්‍රතිකාර සඳහා ආදේශකයක් නොවේ. ඔබට කිසියම් සෞඛ්‍ය ගැටලුවක් හෝ රෝගී තත්ත්වයක් ඇත්නම් සැමවිටම සුදුසුකම් ලත් වෛද්‍යවරයෙකුගේ හෝ වෙනත් සෞඛ්‍ය වෘත්තිකයෙකුගේ උපදෙස් ලබාගන්න.