සෙප්සිස් (Sepsis)

සෙප්සිස් යනු ශරීරයේ ඇතිවන ආසාදනයකට එරෙහිව ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය දක්වන අධික ප්‍රතිචාරය නිසා, තමන්ගේම පටක සහ අභ්‍යන්තර අවයවවලට හානි සිදුවීමෙන් ඇතිවන ජීවිතයට තර්ජනයක් වන හදිසි වෛද්‍ය තත්ත්වයකි. ක්ෂණිකව සුදුසු ප්‍රතිකාර නොලැබුණහොත්, මෙය වේගයෙන් සෙප්ටික් ෂොක් (septic shock) තත්ත්වයට, බහු-අවයව අක්‍රිය වීමට (multiple organ failure) සහ මරණයට පවා හේතු විය හැක.

පෙනහළු, මුත්‍රා මාර්ගය, උදරය, සම හෝ රුධිරයේ ඇතිවන ඕනෑම ආසාදනයකින් සෙප්සිස් තත්ත්වය හටගත හැක. මෙම තත්ත්වය වේලාසනින් හඳුනාගෙන ක්ෂණිකව ප්‍රතිකාර කිරීමෙන් රෝගියාගේ ජීවිතය බේරාගැනීමේ හැකියාව සැලකිය යුතු ලෙස වැඩිවේ.

රෝග ලක්ෂණ (Symptoms and Signs)

සෙප්සිස් තත්ත්වයේ බරපතලකම අනුව රෝග ලක්ෂණ වෙනස් විය හැක:

මුල්කාලීන රෝග ලක්ෂණ

• උණ හෝ ඇතැම් විට ශරීර උෂ්ණත්වය අධික ලෙස අඩුවීම
• සීතල සහ වෙව්ලීම
• හද ගැස්ම වේගවත් වීම
• ශවසන වේගය (හුස්ම ගැනීමේ වේගය) වැඩිවීම
• අධික පණ නැති ගතිය හෝ ත තහට්ටුව
• අධික ලෙස අප්‍රාණික බවක් හෝ අසනීප ගතියක් දැනීම
• සිහිමද බව, නිදිමත ගතිය හෝ පියවි සිහියෙන් සිටීමට අපහසු වීම

බරපතල සෙප්සිස් තත්ත්වයක ලක්ෂණ

• රුධිර පීඩනය අඩුවීම
• පිටවන මුත්‍රා ප්‍රමාණය අඩුවීම
• සම සීතල වීම, පාට පාලුවීම හෝ ලප ඇතිවීම
• හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතාව
• තදබල ලෙස සිහිමද බව හෝ සිහිනැති වීම
• තොල් හෝ ඇඟිලි තුඩු නිල් පැහැ වීම
• වකුගඩු, අක්මාව හෝ මොළය වැනි අවයවවල ක්‍රියාකාරිත්වයේ වෙනස්කම් (අවයව අක්‍රිය වීමේ ලක්ෂණ)

සෙප්ටික් ෂොක් (Septic shock)

මෙය සෙප්සිස් තත්ත්වයේ වඩාත්ම දරුණු අවස්ථාව වන අතර, පහත ලක්ෂණ වලින් හඳුනාගත හැක:

• ප්‍රමාණවත් තරම් දියර වර්ග ශරීරයට ලබා දුන්නද රුධිර පීඩනය නොකඩවා පහත මට්ටමක පැවතීම
• රුධිර පීඩනය පාලනය කර ගැනීම සඳහා විශේෂ ඖෂධ (Vasopressors) ලබා දීමට සිදුවීම
• පටක වලට ප්‍රමාණවත් ලෙස රුධිරය ගලා නොයන බව පෙන්වන ලැක්ටේට් (Lactate) මට්ටම රුධිරයේ ඉහළ යාම

හේතු සහ අවදානම් සාධක (Risk Factors and Causes)

සාමාන්‍ය හේතු

සෙප්සිස් හටගන්නේ ආසාදනයක් හමුවේ ශරීරයේ ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය අධික ලෙස ක්‍රියාත්මක වීමෙනි. මෙයට බහුලවම හේතුවන ආසාදන නම්:

• නියුමෝනියාව (Pneumonia)
• මුත්‍රා මාර්ගයේ ආසාදන
• උදරයේ ආසාදන (උදා: ඇපෙන්ඩිසයිටීස් හෝ බඩවැලේ සිදුරු වීම්)
• සමේ සහ මෘදු පටක වල ආසාදන
• රුධිරයට ආසාදන ඇතුළු වීම (Bacteremia)

මෙම ආසාදන පහත සඳහන් ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් මගින් ඇතිවිය හැක:

• බැක්ටීරියා (වඩාත්ම බහුල හේතුව)
• වෛරස්
• දිලීර
• පරපෝෂිතයන්

අවදානම් සාධක

පහත සඳහන් පුද්ගලයන්ට සෙප්සිස් ඇතිවීමේ වැඩි අවදානමක් පවතී:

• වයස අවුරුදු 65 හෝ ඊට වැඩි ජ්‍යෙෂ්ඨ පුරවැසියන්
• අවුරුද්දට අඩු කුඩා දරුවන්
• ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය දුර්වල වූ පුද්ගලයන්
• දියවැඩියා රෝගීන්
• කාලික වකුගඩු රෝගීන්
• කාලික අක්මා රෝගීන්
• පිළිකා රෝගීන්
• HIV ආසාදිතයන්
• මෑතකදී සංකීර්ණ සැත්කම් වලට භාජනය වූවන්
• රෝහල්ගතව හෝ දැඩි සත්කාර ඒකකවල (ICU) ප්‍රතිකාර ලබන රෝගීන්
• මුත්‍රා බෝග ශල්‍ය නාල (Urinary catheters) හෝ මධ්‍යම ශිරා නාල (Central venous catheters) වැනි ශරීරගත කළ වෛද්‍ය උපකරණ සහිත රෝගීන්

ප්‍රතිකාර (Treatment)

සෙප්සිස් යනු හදිසි රෝහල් ප්‍රතිකාර අවශ්‍ය වන තත්ත්වයකි. සාමාන්‍යයෙන් හදිසි ප්‍රතිකාර ඒකකයක හෝ දැඩි සත්කාර ඒකකයක (ICU) තබා ප්‍රතිකාර කරනු ලබයි.

ප්‍රතිකාර සඳහා ඇතුළත් වන්නේ:

• ලක්ෂණ හඳුනාගත් වහාම (හැකි නම් පැයක් ඇතුළත) ශිරා ගත ඇන්ටිබයෝටික් (IV Antibiotics) ලබා දීම
• රුධිර සංසරණය යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමට ශිරා ගත දියර (IV Fluids) ලබා දීම
• අවශ්‍යතාවය පරිදි ඔක්සිජන් ලබා දීම
• අඩු රුධිර පීඩනය පාලනය කිරීම සඳහා Vasopressor ඖෂධ ලබා දීම
• ආසාදනයට මුල් වූ හේතුව හඳුනාගෙන එය පාලනය කිරීම (උදා: සැරව ගෙඩියක් කපා ඉවත් කිරීම හෝ ආසාදිත නාල ඉවත් කිරීම)
• ශවසන පද්ධතිය අක්‍රිය වුවහොත් කෘත්‍රිම ශ්වසන යන්ත්‍ර (Ventilators) භාවිත කිරීම
• වකුගඩු අක්‍රිය වුවහොත් රුධිර කාන්දු පෙරණ (Dialysis) ප්‍රතිකාරය ලබා දීම
• ජීවන ලක්ෂණ (Vital signs) සහ අවයවවල ක්‍රියාකාරිත්වය පිළිබඳව නිරන්තරයෙන් නිරීක්ෂණය කිරීම

සෙප්සිස් රෝගියෙකු සුවපත් වීම රඳා පවතින්නේ ප්‍රතිකාර ආරම්භ කළ වේගය සහ රෝගියාගේ පොදු සෞඛ්‍ය තත්ත්වය මතය.

ආශ්‍රිත මූලාශ්‍ර (References)

• MedlinePlus – https://medlineplus.gov/sepsis.html
• Mayo Clinic – https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sepsis
• Cleveland Clinic – https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/12361-sepsis
• Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – https://www.cdc.gov/sepsis/
• World Health Organization (WHO) – https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sepsis
• Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Sepsis and Septic Shock – https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37074929/
• New England Journal of Medicine (NEJM) – Sepsis and Septic Shock. https://www.nejm.org

---