කාංසාව පිළිබඳ රෝගී තත්ත්වයන් (Anxiety Disorder)

හැඳින්වීම (Overview)

කාංසාව (Anxiety) යනු ඕනෑම අයෙකුට වරින් වර, විශේෂයෙන්ම විභාග, රැකියා සම්මුඛ පරීක්ෂණ හෝ අසනීප වැනි පීඩාකාරී අවස්ථාවලදී ඇති විය හැකි සාමාන්‍ය හැඟීමකි. කෙසේ වෙතත්, මෙම කාංසාව අධික, දිගුකාලීන, පාලනය කිරීමට අපහසු සහ එදිනෙදා ජීවිතයට බාධා පමුණුවන තත්ත්වයකට පත් වූ විට, එය කාංසාව පිළිබඳ රෝගී තත්ත්වයක් (Anxiety Disorder) ලෙස හැඳින්විය හැක.

කාංසාව පිළිබඳ රෝගී තත්ත්වයන් යනු වඩාත් සුළභ මානසික සෞඛ්‍ය ගැටලු අතරින් එකකි. මේවා ඕනෑම වයසක පසුවන පුද්ගලයෙකුට බලපෑ හැකි අතර, ජීවන රටාවේ වෙනස්කම්, මනෝවිද්‍යාත්මක ප්‍රතිකාර (Psychological therapy), ඖෂධ හෝ මෙම ක්‍රමයන්ගේ එකතුවක් මගින් සාර්ථකව පාලනය කළ හැක.

රෝග ලක්ෂණ (Symptoms and Signs)

රෝග ලක්ෂණ පුද්ගලයාගෙන් පුද්ගලයාට වෙනස් විය හැකි නමුත්, බහුලව දක්නට ලැබෙන ලක්ෂණ කිහිපයක් පහත දැක්වේ:

මානසික/හැඟීම්බර රෝග ලක්ෂණ (Emotional symptoms)

• පාලනය කිරීමට අපහසු අධික කනස්සල්ල
• නොසන්සුන් බව, චකිතය හෝ දැඩි ආතතියක් දැනීම
• කුමන හෝ නරක දෙයක් සිදුවීමට යනවා වැනි හැඟීමක් ඇතිවීම
• අවධානය යොමු කිරීමට අපහසු වීම හෝ මනස එකඟ කර ගැනීමට නොහැකි වීම
• නුරුස්නා ගතිය (Irritability)

ශාරීරික රෝග ලක්ෂණ (Physical symptoms)

• හෘද ස්පන්දනය වේගවත් වීම (Palpitations)
• පපුවේ තද ගතියක් හෝ අපහසුතාවක් දැනීම
• හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව (කොට වීම)
• අධික ලෙස දහඩිය දැමීම
• වෙව්ලීම හෝ ගැහීම
• කට වියළීම
• කැරකිල්ල හෝ ක්ලාන්ත ගතිය
• මාංශ පේශිවල තද ගතිය හෝ කැක්කුම
• බඩේ අපහසුතාව, වමනයට ඒම හෝ අතීසාරය (බඩයෑම)
• හිසරදය
• නින්ද යාමේ අපහසුව හෝ නින්දෙන් නිතර ඇහැරීම
• අධික විඩාව

සමහර පුද්ගලයන්ට ක්ෂණික තැතිගැන්මේ තත්ත්වයන් (Panic attacks) ද ඇති විය හැක. මේවා පපුවේ වේදනාව, හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව, කැරකිල්ල, දහඩිය දැමීම සහ තමන්ව පාලනය කරගත නොහැකි වේ යැයි බියක් ඇතිවීම වැනි රෝග ලක්ෂණ සමඟ ක්ෂණිකව ඇති වන දැඩි බිය මුසු හැඟීම් වේ.

අවදානම් සාධක සහ හේතු (Risk Factors and Causes)

මීට නිශ්චිතම හේතුව මෙතෙක් සම්පූර්ණයෙන් හඳුනාගෙන නොමැති වුවද, කාංසාව පිළිබඳ රෝගී තත්ත්වයන් ඇති වීමට ජානමය සහ පාරිසරික සාධක කිහිපයක බලපෑම හේතු වන බව විශ්වාස කෙරේ:

• පවුලේ සාමාජිකයෙකුට කාංසාව හෝ වෙනත් මානසික සෞඛ්‍ය ගැටලුවක් තිබීම (පරම්පරාගත ඉතිහාසය)
• ළඟම අයෙකුගේ මරණය, මූල්‍ය දුෂ්කරතා හෝ සබඳතාවල ගැටලු වැනි ජීවිතයේ ඇති වන පීඩාකාරී සිදුවීම්
• ළමා කාලයේදී සිදු වූ දරුණු මානසික කම්පන හෝ අපයෝජනයන්
• ඇතැම් පුද්ගල පෞරුෂත්ව ලක්ෂණ
• දීර්ඝකාලීනව පවතින ශාරීරික රෝගී තත්ත්වයන්
• තයිරොයිඩ් ග්‍රන්ථියේ ආබාධ (Thyroid disorders)
• හෘද හෝ පෙනහළු රෝග
• කැෆේන් (Caffeine), මත්පැන්, නිකොටින් (දුම්වැටි) හෝ වෙනත් මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතය
• ඇතැම් ඖෂධ වර්ගවල බලපෑම

ප්‍රතිකාර (Treatment)

ප්‍රතිකාර තීරණය කරනු ලබන්නේ රෝග ලක්ෂණවල බරපතලකම සහ ඒවා එදිනෙදා ජීවිතයට කෙතරම් දුරට බාධා කරන්නේද යන්න මතය.

ජීවන රටාවේ වෙනස්කම් (Lifestyle measures)

• නිතිපතා ශාරීරික ව්‍යායාමවල නිරත වීම
• ප්‍රමාණවත් නින්දක් ලැබීම
• සෞඛ්‍ය සම්පන්න, සමබර ආහාර වේලක් ගැනීම
• කැෆේන් සහ මත්පැන් භාවිතය සීමා කිරීම
• දුම්පානය සහ වෙනත් මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතයෙන් වැළකී සිටීම
• ගැඹුරු හුස්ම ගැනීම, සතිමත්භාවය (Mindfulness) හෝ භාවනාව වැනි මානසික සහන ක්‍රම පුහුණු කිරීම
• හිතමිතුරන් සහ සමාජය සමඟ යහපත් සබඳතා පවත්වා ගැනීම

මනෝවිද්‍යාත්මක ප්‍රතිකාර (Psychological therapy)

• බොහෝ කාංසාව ආශ්‍රිත රෝගී තත්ත්වයන් සඳහා වඩාත්ම සාර්ථක මනෝවිද්‍යාත්මක ප්‍රතිකාරය වන්නේ ප්‍රජානන චර්යාත්මක ප්‍රතිකාරය (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) යි.
• වෙනත් උපදෙස් ලබාදීමේ (Counseling) හෝ මනෝචිකිත්සක (Psychotherapy) ක්‍රමවේද ද මේ සඳහා උපකාරී විය හැක.

ඖෂධ ප්‍රතිකාර (Medications)

අවශ්‍යතාවය පරිදි වෛද්‍යවරයෙකු විසින් පහත සඳහන් ඖෂධ වර්ග නිර්දේශ කරනු ලැබිය හැක:

• Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) – උදාහරණ: සර්ට්‍රැලීන් (sertraline) හෝ එස්සිටලොප්‍රම් (escitalopram)
• Serotonin-norepinephrine reuptake inhibitors (SNRIs)
• Benzodiazepines (උදාහරණ: ඇල්ප්‍රසෝලම් (alprazolam) හෝ ලොරාසපම් (lorazepam)) වැනි ඖෂධ කෙටි කාලීන භාවිතය සඳහා ඇතැම් විශේෂිත අවස්ථාවලදී ලබා දිය හැක. (මේවා දිගුකාලීනව භාවිත කළහොත් ඇබ්බැහි වීම් සිදු විය හැක.)

ඖෂධ ලබා ගැනීම සැමවිටම සුදුසුකම් ලත් වෛද්‍යවරයෙකුගේ අධීක්ෂණය යටතේම පමණක් සිදු කළ යුතුය.