ඇදුම (Asthma)

හැඳින්වීම

ඇදුම යනු පෙනහළුවල වායු මාර්ගවල ඇති වන නිදන්ගත (දීර්ඝකාලීන) රෝගයකි. ඇදුම රෝගයෙන් පෙළෙන පුද්ගලයන්ගේ වායු මාර්ග ඉදිමීමට, දැවිල්ලට සහ ඇතැම් බාහිර සාධකවලට අධික ලෙස සංවේදී වීමට ලක් වේ. මෙම බාහිර සාධකවලට නිරාවරණය වන විට, වායු මාර්ග වටා ඇති මාංශ පේශි තද වී, අභ්‍යන්තර බිත්ති ඉදිමී, ශ්ලේෂ්මල (සෙම) වැඩිපුර නිපදවෙයි. මෙයින් වායු මාර්ග පටු වන අතර හුස්ම ගැනීම අපහසු කරයි.

ඇදුම රෝගය ඕනෑම වයසක පසුවන පුද්ගලයෙකුට වැළඳිය හැක. මේ සඳහා ස්ථිර සුවයක් නොමැති වුවද, නිසි ප්‍රතිකාර ලබා ගැනීමෙන් සහ රෝගය උත්සන්න කරන සාධකවලින් වැළකී සිටීමෙන් බොහෝ දෙනෙකුට රෝග ලක්ෂණ පාලනය කර සාමාන්‍ය, ක්‍රියාශීලී ජීවිතයක් ගත කළ හැකිය.

---

රෝග ලක්ෂණ

ඇදුම රෝග ලක්ෂණ මෘදු හෝ දරුණු විය හැකි අතර ඒවා කලින් කලට ඇති වී නැති වී යා හැක. පොදු රෝග ලක්ෂණ අතරට පහත ඒවා ඇතුළත් වේ:

• හුස්ම ගැනීමේ අපහසුව (හුස්ම මදිකම)
• හුස්ම ගන්නා විට ඇති වන පිඹින හෝ සූ සූ ගාන හඬ (Wheezing)
• විශේෂයෙන් රාත්‍රී කාලයේදී හෝ අලුයම කාලයේදී පවතින නොනන්වන කැස්ස
• පපුවේ තද ගතිය හෝ අපහසුතාවය
• ව්‍යායාම කිරීමේදී හුස්ම ගැනීමට අපහසු වීම
• සීතල සුළඟ, වෛරස් ආසාදන, දුම හෝ අසාත්මිකතා ඇති කරන ද්‍රව්‍ය නිසා රෝග ලක්ෂණ උත්සන්න වීම

දරුණු ඇදුම රෝගී තත්ත්වයකදී (Asthma attack) පුද්ගලයෙකුට පහත ලක්ෂණ ඇති විය හැක:

• හුස්ම ගැනීමේ දැඩි අපහසුතාවය
• වේගයෙන් හුස්ම ගැනීම
• හුස්ම මදිකම නිසා කතා කිරීමට අපහසු වීම
• තොල් හෝ ඇඟිලි තුඩු නිල් පැහැ වීම (Cyanosis)
• අධික මහන්සිය හෝ ව්‍යාකූල බව
• සහනදායී ඉන්හේලරය (Reliever inhaler) භාවිතා කිරීමෙන් පසුවද සහනයක් නොලැබීම

---

අවදානම් සාධක සහ හේතු

ඇදුම රෝගය වැළඳීමට නිශ්චිත හේතුවක් තවමත් සම්පූර්ණයෙන් හඳුනාගෙන නොමැති අතර, එය ජානමය සහ පාරිසරික සාධකවල එකතුවක් නිසා සිදුවන බව විශ්වාස කෙරේ.

අවදානම් සාධක අතරට:

• පවුලේ අයට ඇදුම හෝ අසාත්මිකතා (Allergies) තිබීම
• සමේ ඇති වන අසාත්මිකතා (Eczema) හෝ පීනස් තත්ත්වයන් (Allergic rhinitis) පැවතීම
• දුම්කොළ දුමාරයට නිරාවරණය වීම
• වායු දූෂණය
• ගෘහස්ථ දූවිලි කූඩැල්ලන් (House dust mites)
• මල් රේණු (Pollen)
• පුස් (Mold)
• සුරතල් සතුන්ගේ ලොම් හෝ සමේ කොරල
• ළමා කාලයේදී ඇති වන ශ්වසන පද්ධතියේ වෛරස් ආසාදන
• රසායනික ද්‍රව්‍ය හෝ දූවිලි සහිත සේවා ස්ථානවල සේවය කිරීම
• අධික තරබාරුකම

ඇදුම රෝගය උත්සන්න කරන පොදු සාධක (Triggers)

• දූවිලි කූඩැල්ලන්
• මල් රේණු
• සතුන්ගේ ලොම්
• දුම්වැටි දුම
• වායු දූෂණය
• සීතල වාතය
• ව්‍යායාම සහ දැඩි වෙහෙස වීම්
• ශ්වසන පද්ධතියේ ආසාදන
• දැඩි සුවඳ විලවුන් හෝ රසායනික දුම්
• මානසික ආතතිය

---

ප්‍රතිකාර

ඇදුම ප්‍රතිකාරවල අරමුණ වන්නේ වායු මාර්ගවල ඉදිමීම අඩු කිරීම, රෝග ලක්ෂණ වළක්වා ගැනීම සහ දරුණු ඇදුම තත්ත්වයන් ඇති වීම වැළැක්වීමයි.

1. සහනදායී ඖෂධ (Reliever medications)

ඇදුම රෝග ලක්ෂණ හෝ රෝගය උත්සන්න වන අවස්ථාවලදී භාවිතා කරයි. කෙටි කාලීනව ක්‍රියා කරන බීටා₂-ඇගොනිස්ට (උදාහරණ: Salbutamol) මඟින් වායු මාර්ග වටා ඇති මාංශ පේශි ලිහිල් කර ඉක්මන් සහනයක් ලබා දෙයි.

2. පාලන ඖෂධ (Controller medications)

රෝග ලක්ෂණ මතු වීම වැළැක්වීම සඳහා සෑම දිනකම ලබා ගත යුතුය.

• ආශ්වාස කරන කෝටිකොස්ටෙරොයිඩ් (Inhaled corticosteroids – උදාහරණ: budesonide හෝ beclometasone)
• ආශ්වාස කරන කෝටිකොස්ටෙරොයිඩ් සහ දීර්ඝකාලීනව ක්‍රියා කරන ශ්වාසනාල පුළුල් කරන ඖෂධ එකට අඩංගු ඉන්හේලර් (උදාහරණ: budesonide/formoterol හෝ fluticasone/salmeterol)
• ලියුකොට්‍රීන් ප්‍රතිග්‍රාහක විරුද්ධවාදීන් (Leukotriene receptor antagonists – උදාහරණ: montelukast)
• දරුණු ඇදුම රෝගීන් සඳහා විශේෂිත ජීව විද්‍යාත්මක ප්‍රතිකාර (Biologic therapies)

ජීවන රටා වෙනස්කම්

• රෝගය උත්සන්න කරන සාධකවලින් (Triggers) වැළකී සිටින්න.
• දුම්පානයෙන් වැළකී සිටින්න සහ අනෙක් අයගේ දුම්වැටි දුමාරයට නිරාවරණය වීමෙන් වළකින්න.
• සුවපහසුවක් දැනුනත්, වෛද්‍ය උපදෙස් පරිදි පාලන ඉන්හේලර් නිතිපතා භාවිතා කරන්න.
• ඉන්හේලරය නිවැරදිව භාවිතා කරන ආකාරය ඉගෙන ගෙන එය අනුගමනය කරන්න.
• ඇදුම රෝගය හොඳින් පාලනය වී ඇත්නම් නිතිපතා ව්‍යායාම කරන්න.
• ඉන්ෆ්ලුවෙන්සා සහ කොවිඩ්-19 වැනි නිර්දේශිත එන්නත් ලබා ගන්න.

---

අනතුරු ඇඟවීමේ සලකුණු

---

වෛද්‍යවරයකු හමු විය යුතු අවස්ථා

කලින්ම රෝගය හඳුනාගෙන නිසි ප්‍රතිකාර ලබා ගැනීමෙන් දරුණු ඇදුම තත්ත්වයන් වළක්වා ගත හැකි අතර යහපත් ජීවන තත්ත්වයක් පවත්වා ගත හැක.

---