අධික රුධිර ලිපිඩ මට්ටම (Hyperlipidemia – High Cholesterol)

සමස්ත විග්‍රහය (Overview)

අධික රුධිර ලිපිඩ මට්ටම (Hyperlipidemia) යනු රුධිරයේ ඇති මේද (ලිපිඩ) ප්‍රමාණය ඉහළ මට්ටමක පවතින රෝගී තත්ත්වයකි. මෙම ලිපිඩවලට ප්‍රධාන වශයෙන් කොලෙස්ටරෝල් සහ ට්‍රයිග්ලිසරයිඩ (triglycerides) ඇතුළත් වේ. සෛල වර්ධනයට සහ හෝමෝන නිපදවීමට ශරීරයට කොලෙස්ටරෝල් අත්‍යවශ්‍ය වුවද, එය සීමාවට වඩා තිබීමෙන් ධමනි බිත්තිවල මේද තැන්පත් වීම් (plaques) ඇති විය හැක. කාලයත් සමඟ මෙම මේද තැන්පතු නිසා ධමනි පටු වන අතර, එමඟින් හෘදයාබාධ (heart attack), ආඝාතය (stroke) සහ පර්යන්ත ධමනි රෝග (peripheral artery disease) ඇතිවීමේ අවදානම ඉහළ යයි.

මෙම තත්ත්වය සාමාන්‍යයෙන් ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වන අතර බොහෝ විට කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් නොපෙන්වයි. මේ හේතුව නිසා මෙය සමහර විට “නිහඬ රෝගී තත්ත්වයක්” ලෙසද හැඳින්වේ. මෙය සාමාන්‍යයෙන් හඳුනා ගනු ලබන්නේ ලිපිඩ පැතිකඩ (lipid profile) නමින් හැඳින්වෙන රුධිර පරීක්ෂණයක් මඟිනි.

රෝග ලක්ෂණ සහ සලකුණු (Symptoms and Signs)

අධික රුධිර ලිපිඩ මට්ටම නිසා කිසියම් සංකූලතාවයක් ඇති වන තෙක් සාමාන්‍යයෙන් කිසිදු රෝග ලක්ෂණයක් මතු නොවේ.

සංකූලතා ඇති වුවහොත්, මතු විය හැකි රෝග ලක්ෂණ අතර:

• පපුවේ වේදනාව (angina)
• හෘදයාබාධ
• හදිසි පණ නැතිවීම, කතා කිරීමට අපහසු වීම හෝ මුහුණ පැත්තකට ඇද වීම වැනි ආඝාත රෝග ලක්ෂණ
• රුධිර සංසරණය දුර්වල වීම හේතුවෙන් ඇවිදින විට කකුල්වල ඇති වන වේදනාව

පාරම්පරිකව (පවුල් ඉතිහාසය අනුව) මෙම තත්ත්වය ඇති සමහර පුද්ගලයින් තුළ පහත ලක්ෂණ දැකිය හැක:

• සමෙහි හෝ කණ්ඩරාවල (tendons) කහ පැහැති කොලෙස්ටරෝල් තැන්පතු ඇති වීම (xanthomas)
• ඇහිපිහාදි වටා කහ පැහැති මේද තැන්පත් වීම (xanthelasma)
• තරුණ වයසේදීම කළු ඉංගිරියාවේ (cornea) දාරය වටා සුදු හෝ අළු පැහැති වළල්ලක් මතු වීම (corneal arcus)

අවදානම් සාධක සහ හේතු (Risk Factors and Causes)

අධික රුධිර ලිපිඩ මට්ටම ඇති වීමට ජීවන රටාව, ජානමය තත්ත්වයන් හෝ වෙනත් රෝගී තත්ත්වයන් බලපෑ හැක.

ජීවන රටාව ආශ්‍රිත අවදානම් සාධක

• සන්තෘප්ත මේදය (saturated fats) සහ ට්‍රාන්ස් මේදය (trans fats) බහුල ආහාර වේලක් ගැනීම
• අධික ශරීර බර හෝ තරබාරුකම
• නිතිපතා ශාරීරික ක්‍රියාකාරකම්වල නොයෙදීම
• දුම්පානය
• අධික ලෙස මත්පැන් පානය කිරීම

රෝගී තත්ත්වයන්

• දියවැඩියාව (Diabetes mellitus)
• තයිරොයිඩ් ග්‍රන්ථියේ ක්‍රියාකාරීත්වය අඩු වීම (Hypothyroidism)
• දීර්ඝකාලීන වකුගඩු රෝගය
• අක්මා රෝග
• පරිවෘත්තීය සින්ඩ්‍රෝමය (Metabolic syndrome)

ඖෂධ වර්ග

සමහර ඖෂධ මඟින් කොලෙස්ටරෝල් හෝ ට්‍රයිග්ලිසරයිඩ මට්ටම ඉහළ නැංවිය හැක, ඒවා අතර:

• කෝටිකොස්ටෙරොයිඩ (Corticosteroids)
• සමහර මුත්‍රාකාරක ඖෂධ (Diuretics)
• සමහර බීටා-බ්ලෝකර් ඖෂධ (Beta-blockers)
• ගර්භණීභාවය වැළැක්වීමේ මුඛ ඖෂධ (Oral contraceptive pills)
• ප්‍රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය මර්දනය කරන සමහර ඖෂධ (Immunosuppressive drugs)

ජානමය හේතු

• පවුල් ඉතිහාසය අනුව ඇති වන අධික කොලෙස්ටරෝල් තත්ත්වය (Familial hypercholesterolemia)
• පවුල් ඉතිහාසය අනුව ඇති වන ඒකාබද්ධ අධික ලිපිඩ තත්ත්වය (Familial combined hyperlipidemia)

ප්‍රතිකාර (Treatment)

ප්‍රතිකාරවල අරමුණ වන්නේ කොලෙස්ටරෝල් මට්ටම අඩු කිරීම සහ හෘද වාහිනී රෝග ඇතිවීමේ අවදානම අවම කිරීමයි.

ජීවන රටාවේ වෙනස්කම්

• එළවළු, පළතුරු, නිවුඩ්ඩ සහිත ධාන්‍ය, රනිල කුලයේ බෝග (පියලි ඇට) සහ මාළු අඩංගු හදවතට හිතකර ආහාර වේලක් ගැනීම
• සන්තෘප්ත මේද ප්‍රමාණය අඩු කිරීම සහ ට්‍රාන්ස් මේද භාවිතයෙන් වැළකීම
• සෑම සතියකම අවම වශයෙන් විනාඩි 150ක්වත් මධ්‍යම තීව්‍රතාවයෙන් යුත් ව්‍යායාමවල නිරත වීම
• සෞඛ්‍ය සම්පන්න ශරීර බරක් පවත්වා ගැනීම
• දුම්පානය නතර කිරීම
• මත්පැන් භාවිතය සීමා කිරීම

ඖෂධ වර්ග

කොලෙස්ටරෝල් මට්ටම සහ හෘද වාහිනී අවදානම මත පදනම්ව, වෛද්‍යවරුන් විසින් පහත සඳහන් ඖෂධ නියම කරනු ලැබිය හැක:

• ස්ටැටින් වර්ග (Statins) – ශරීරයට අහිතකර LDL කොලෙස්ටරෝල් මට්ටම අඩු කිරීමට සහ හෘදයාබාධ මෙන්ම ආඝාත අවදානම අවම කිරීමට ලබා දෙන ප්‍රධාන පෙළේ ප්‍රතිකාරයකි.
• එසෙටිමයිබ් (Ezetimibe) – බඩවැල් මඟින් කොලෙස්ටරෝල් අවශෝෂණය කර ගැනීම අඩු කරයි.
• PCSK9 වළක්වන්නන් (PCSK9 inhibitors) – ඉතා ඉහළ කොලෙස්ටරෝල් මට්ටමක් ඇති හෝ ජානමය වශයෙන් අධික කොලෙස්ටරෝල් තත්ත්වයන් ඇති රෝගීන් සඳහා භාවිත කරන එන්නත් ආකාරයේ ඖෂධයකි.
• බෙම්පෙඩොයික් අම්ලය (Bempedoic acid) – LDL මට්ටම තවදුරටත් අඩු කර ගැනීමට අවශ්‍ය තෝරාගත් රෝගීන් සඳහා විකල්ප ඖෂධයකි.
• ෆයිබ්‍රේට වර්ග (Fibrates) – ප්‍රධාන වශයෙන් ඉහළ ට්‍රයිග්ලිසරයිඩ මට්ටම් අඩු කිරීමට භාවිත කරයි.
• ඔමේගා-3 මේද අම්ල (Omega-3 fatty acids) – ඉහළ ට්‍රයිග්ලිසරයිඩ මට්ටම අඩු කිරීමට උපකාරී විය හැක.

නිතිපතා වෛද්‍ය සායන වෙත යොමු වීම සහ නැවත ලිපිඩ පරීක්ෂණ සිදු කිරීම මඟින් ප්‍රතිකාරවල සාර්ථකත්වය නිරීක්ෂණය කළ හැක.